NB: Klik op de afbeeldingen voor een vergroting.
Amper tien jaar later waren de weilanden en bleekvelden omgetoverd tot straten vol huizen. Nog eens vijfentwintig jaar later was Hof van Delft een woonwijk van Delft geworden.
Blekerijen en wasserijen
Een blekerij was een bedrijf voor het reinigen en wit maken van textiel, met name linnen. Met loog gewassen katoen en linnengoed werd daarvoor ’s zomers op gras uitgespreid en met behulp van zonlicht gebleekt. Daarbij moest het voortdurend vochtig gehouden worden. Soms werd daarbij zure karnemelk gebruikt om dit proces een handje te helpen, later vervangen door chloor of ‘blauwsel’. De geschiedenis van blekerijen in Nederland gaat terug tot de middeleeuwen en bloeide in de 17e eeuw, met name rond steden als Haarlem en Delft.
De wasserijen zijn opvolgers van de blekerijen, vaak bedrijven die net buiten de binnenstad liggen. Dat zien we goed terug in de vestigingsplekken van de stoomwasserijen. Kort na de Tweede Wereldoorlog telt Delft er elf: vier aan de Oostsingel, vijf aan de Hugo de Grootstraat en twee langs de Spoorsingel en de Paxlaan.
Bleekvelden
Al in de zestiende eeuw lagen er in het gebied dat nu Hof van Delft heet vele bleekvelden. Buiten de omwalling van Delft was er weinig bebouwing. Het gebied had veelal een groene bestemming met tuinbouw, boomgaarden, moes- en siertuinen en weilanden. De weilanden waren bij uitstek geschikt om gebleekte kleding, beddengoed en gordijnen te laten drogen. Op de Kaart Figuratief en de Cruquius kaart is duidelijk te zien dat de straat op een vroeger weiland is gebouwd. Er is zelfs te zien dat er twee gebouwen op stonden.
 In 1826 tekende Bathasar Jooss deze blekerij even buiten Delft, waar personeel druk doende is het uitgespreide linnengoed met slootwater te bevochtigen. Welk van de blekerijen rond de stad hier is afgebeeld is niet duidelijk. (Collectie Stadsarchief) |
Het gebied waarop de Eliza Dorusstraat is gebouwd was in de 16e eeuw in bezit van het Sint-Agathaklooster. Het gebied werd verpacht aan Claes Engebrechtsz., bleker van beroep die ook op het land woonde. Mogelijk was dit de bebouwing die op de kaart zichtbaar is.
In de 17e eeuw staat het gebied in een belastingregister vrij gedetailleerd omschreven als “een blekerij, tuin en vijver met stuk weiland aan eind hiervan gelegen met woonhuis, spoelhuis, washuis en grond, buiten de Schoolpoort”.
Opgraving
In november 2024 is, tijdens rioleringswerkzaamheden op de splitsing van de Eliza Dorusstraat met de Sint-Olofslaan, door het Team Archeologie van Erfgoed Delft onderzoek gedaan. Men trof delen aan van een bakstenen fundering en een houten waskuip. Deze waskuip had een systeem van tussenschotten en goten voor de aan- en afvoer van schoon en vuil water. In de 19e eeuw was op deze plek een wasserij gevestigd voor onder meer het wassen van kleding, beddengoed en gordijnen. Nader onderzoek wees uit dat het restanten van twee bijgebouwen uit de 18e en de 19e eeuw betrof met daaroverheen de funderingen van een huis uit het begin van de 20e eeuw.
 Archeoloog Jasper Boelsma meet de funderingen op van een wasruimte van de blekerij in november 2024. |
Bouwexplosie
De bleekvelden zijn bij de eerste kadastrale opmeting in handen van Johanna de Haan, weduwe van Pieter van Gaalen. Zij verkoopt haar bezit aan haar zoon Anthonij, naar wie de Van Gaalenlaan vernoemd is. Na diens overlijden komt het overgrote deel in bezit van Johannes Petrus van Zon. Zijn broer Quirinus was in 1908 de medeoprichter van een handel in koloniale waren, oliën, vetten, chemicaliën en aanverwante artikelen en het fabriceren van zeep en zeeppoeder aan de Spoorsingel.
Na verkaveling verkoopt Van Zon het voormalige bleekveld op 23 mei 1891 als bouwperceel aan twee ondernemers: timmerman Hermanus Beijer en metselaar Jacobus Rudolphus Vos. Beiden zijn in die periode zeer actief als aannemer en hebben al diverse keren op eigen naam, met wisselend succes, deelgenomen aan openbare aanbestedingen. In een brief van 11 december 1891 aan het bestuur van Hof van Delft vraagt de bouwcombinatie om een gunstige beslissing voor “het bouwen van eenigen woningen aan de Eliza Dorusstraat”.
Hun dadendrang is imposant te noemen. Op de eerste plaats vanwege de datum waarop, volgens de gevelsteen, de eerste steen is gelegd: 15 mei 1891. De bouw was dus al begonnen voordat de akte was gepasseerd.
Ruim een jaar na de aankoop van het perceel zitten de heren bij de notaris voor een scheidingsakte om formeel de vooraf overeengekomen verdeling van de grond vast te leggen.
Uit de akte blijkt dat ieder op dat moment voor eigen rekening de huizen al heeft gebouwd. Beijer aan de noordzijde van de E. Dorusstraat, de oostzijde van de (toen nog) Annastraat en de zuidzijde van de Laan van Overvest. Vos aan de zuidzijde van de E. Dorusstraat, de westzijde van de Annastraat en de noordzijde van de Laan van Overvest.
De heren hebben dus in krap anderhalf jaar tientallen woningen gebouwd en opgeleverd. Een ware explosie dus. In het stadsarchief zijn van die activiteiten helaas weinig bouwtekeningen terug te vinden.
Naamgeving straat
De naam Eliza Dorusstraat is ontleend aan de voornaam van Beijers tweede dochter (Elizabeth, geboren in 1878) en de zoon van Vos (Theodorus, geboren 1887). Beijers eerste dochter (Anna) was al de naamgever van de Annastraat (destijds ook in Hof van Delft). Na de annexatie door Delft, waar al een Annastraat bestond, is de straat in Hof van Delft gewijzigd in de Anna Beijerstraat.
Eerste eigenaar en eerste bewoner
Beijer is zelf de eerste eigenaar van het huis. De eerste huurder is Jan Vis, geboren in Vuren op 16 september 1871. Hij trouwt in Vrijenban op 12 juli 1899 met Johanna Maria van den Berg (geboren op 6 juli 1875). Het pasgetrouwde stel (Jan is pakhuisknecht) gaat dan in het huis wonen. Zij blijven kinderloos. Uit de woningkaart blijkt dat zij een inwonende hebben. Veel is er niet te vinden over het echtpaar, alleen een advertentie uit 1926 waarin zij enkele jaargangen van bladen te koop aanbieden. Na het overlijden van Jan Vis op 13 oktober 1928 verhuist weduwe Van den Berg op 1 november 1929 naar de Voorstraat 60 in Delft.
Tijdens de huurperiode van Vis in 1912 gaat het bezit over naar de twee dochters van Hermanus Beijer en hun echtgenoten. Na het overlijden van Hermanus Beijer worden de bezittingen in 1921 door hen deels verkocht en deels tussen de erfgenamen verdeeld.
Eliza Dorusstraat 38 komt zo in bezit van Anna Maria Beijer, die getrouwd is met bloemist Johannes Petrus van der Lubbe. Nog in hetzelfde jaar komt het huis door verkoop in handen van de N.V. “Gemeenschappelijk Eigendom”, een verhuurder van woon- en winkelhuizen.
Een groot gezin
Op 13 december 1929 wordt los werkman Johannis van Etten de volgende huurder. Hij is 21 november 1893 in Schipluiden geboren en in 1918 in Maassluis getrouwd met Helena van de Meeberg. Zeker voor die tijd opmerkelijk is dat Helena op dat moment al zwanger is. Volgens de gezinskaart wordt hun eerste kind namelijk op 11 mei 1918 in Maassluis geboren. Als ze vanuit de Verlengde Singelstraat 10 in de Eliza Dorusstraat komen wonen, hebben ze al vijf zoons. In dit huis komt er eerst nog een zoon en daarna twee dochters bij. Na ruim vijf jaar verhuizen ze in 1934 naar de Singelstraat 60, waar ze de buren worden van mijn vader die dan 8 jaar is.
Nog meer pasgetrouwde stellen
Het huis zal nauwelijks leeg gestaan hebben. Volgens de bevolkingsadministratie zou er al een week eerder een nieuw pasgetrouwd paar zijn komen wonen: machinedrijver Hubertus Adrianus van der Helm en zijn vrouw Elisabeth Maria van Beek. Zij vertrekken al vrij snel, nog voor de geboorte van hun eerste kind.
Op 20 december 1935 wordt het huis het domein van huisschilder Karel Hendrik Planken en zijn vrouw Johanna Margaretha Rietveld, naaister van beroep. Zij blijven er slechts een paar maanden wonen.
De bewoners zijn Leendert de Vries en Andrea Johanna Degenhardt. Zij komen niet lang na de geboorte van hun eerste kind op 7 oktober 1936 in het huis te wonen. Leendert is verslaggever bij het socialistische dagblad “Voorwaarts”. Ook zij verblijven er maar kort.
Zij worden opgevolgd door machinebankwerker Cornelis Dijksman en Johanna van der Stap. Zij staan met drie dochters geregistreerd op het adres, van wie de laatste in juni 1936 is geboren. Ook zij zijn echter eind 1938 alweer verhuisd. Er waren in die tijd volop huurwoningen te krijgen en vaak kregen verhuizers van de verhuurder een maand huur vrij gescholden om ze te verlokken.
Dijksman heeft voor de oorlog zijn Nederlanderschap verloren omdat hij dienst zou hebben genomen in het Vreemdelingenlegioen. Na een onderzoek wordt dit in 1949 teruggedraaid. Wel wordt hij veroordeeld tot een gevangenisstraf van vijf jaar volgens de NOR (Naoorlogse Rechtspraak). Hij was tijdens de oorlog een bewaker in een concentratiekamp. In de voormalige verzetskrant Veritas van 6 september 1945 staat hier een artikel over.
Nieuwe huurder en nieuwe eigenaar
De volgende bewoner voor de oorlog is Nicolaas Simons. Hij is tuinder van beroep, geboren in Wateringen en aldaar als 21-jarige jongeman op 3 mei 1935 getrouwd met de eveneens uit Wateringen afkomstige Engelina van der Stap, 19 jaar oud. Zij is dan al zwanger. Zij zijn in 1938 kort na het vertrek van de vorige bewoners in het huis komen wonen en worden in 1949 in een adresboek nog steeds vermeld als bewoner. Wanneer zij het huis hebben verlaten is niet te achterhalen.
Gedurende hun huurperiode wordt het huis in 1940 verkocht aan de weduwe Josephina Vlasblom. Zij houdt het huis langere tijd aan.
 De straat loopt uit voor de orgelman in 1974. (Fotograaf onbekend) |
Mijn periode in het huis
Tijdens haar periode als eigenaresse kom ik in het huis te wonen. Als mijn vader met mijn oudere zus en ik min of meer gedwongen uit de Hopsteeg moeten vertrekken door het overlijden van mijn moeder, belanden we op 25 april 1960 in dit huis. Mijn vader werkt in die tijd in de bouw en dat betekent dat hij ’s morgens vroeg al de deur uit moet, mijn zus van zes jaar en mij als driejarige achterlatend. Gelukkig wonen er in de zeer nabije omgeving familieleden om op ons te passen totdat de gezinsverzorgster komt.
Ook voor ons geldt dat wij hier niet heel lang wonen. Als mijn vader hertrouwt, verhuizen we op 2 mei 1962 naar Vlamingstraat 98.
Eerste eigenaar die ook de bewoner is
In 1967 verkoopt Vlasblom het huis aan de Delftse vertegenwoordiger Johannes Petrus Henneveld. Hij wordt de eerste van meerdere huiseigenaren die ook in het huis gaan wonen.
Hij verkoopt de woning in 1975 door aan Johannes Hoven, een elektromonteur uit Pijnacker. Deze gaat niet in het huis wonen en neemt na een paar jaar afscheid van zijn bezit. Over de huurder(s) in die periode is niets te vinden.
In 1981 wordt het huis eigendom van verpleegkundige Wilma de Vries en timmerman David Andrew Davis. Zij wonen op dat moment aan de Verwersdijk, maar gaan vervolgens waarschijnlijk in het huis wonen.
Vijf jaar later is in 1986 onderwijzeres Maria Theresia van Sambeek eigenaresse en bewoonster.
 De Eliza Dorusstraat in 2025, gezien naar de binnenstad toe, (Foto van de auteur) |
Fijn wonen
In het jaar 2000 wordt Niels Kuijpers eigenaar/bewoner van het pand. Hij is geboren in Oss en gaat in Delft aan de Technische Universiteit studeren waar hij als natuurkundig ingenieur de doctorsgraad behaalt. Aan de periode in het huis bewaart hij prettige herinneringen.
In 2004 verkoopt hij het huis aan de huidige eigenaar en bewoner Boy Mosterdijk de man achter Guitar Shop Delft. Hij is al meer dan twintig jaar de eigenaar en woont er nog steeds met veel plezier.
Naar een Delftse woonwijk
Aan het begin van de twintigste eeuw barstte Delft (weer) uit haar voegen en wilde zij Vrijenban en Hof van Delft annexeren. Toch werd 1913 nog feestelijk het 100-jarig bestaan van de gemeente gevierd.
In 1917 diende Gedeputeerde Staten een voorstel in tot opheffing van de twee randgemeenten. Delft, 37.000 inwoners groot, was vrijwel door zijn bouwmogelijkheden heen. Een golf van Delft-haat overspoelde pers en parlementariërs en de Kamer werd overstroomd met verzoekschriften. Bijna allemaal tegen het wetsontwerp. Uiteindelijk gaf het betoog van minister Ruys de Beerenbrouck de doorslag: gemeentegrenzen kunnen als achterhaald worden beschouwd, als de stad die zij omsluiten, over deze grenzen heen is gegroeid. Op 1 januari 1921 was de ‘langste grenswijziging ooit’ voorbij. Delft legde snel een weg aan om de binnenstad te verbinden met de straten in Hof van Delft, waarvan er verschillende inmiddels de naam droegen van een minister die de annexatie had tegengehouden. De naam van deze verbindingsweg: Ruys de Beerenbrouckstraat!
Straatleven van toen
Het verhaal over het leven kan het best verteld worden door een van de bewoners uit de beginperiode van Hof van Delft: Mies Warffemius. Ik heb met haar een indrukwekkend gesprek gehad. Zij is in 1919 geboren in de Singelstraat als dochter van een barbier. Tegen wil en dank moest zij later het kappersvak in. Later heeft zij die zaak overgenomen en ooit mijn haren geknipt, toen ik vier of vijf jaar oud was.
Zij schetste het leven van weleer als wonen in een gezellige wijk met veel winkels. Ondanks haar 106 jaar somde zij moeiteloos alle winkels, de locatie in de wijk en de eigenaren op. Het latere leven in de wijk omschreef ze als gemoedelijk, vriendelijk, behulpzaam en gezellig. Eigenlijk zoals de huidige bewoner het ook omschrijft.
 Nogmaals de orgelman met paard in de straat, 1974. (Fotograaf onbekend) |
Tot slot nog een paar bijzonderheden
Uit bijdragen in de Delftsche Courant van de vorige eeuw is een paar berichten opvallend.
Het eerste bericht gaat over een Joods echtpaar dat in de Eliza Dorusstraat ondergedoken heeft gezeten. Op 1 december 1942 werd het echtpaar (81 en 66 jaar oud) op nummer 43 gearresteerd en een week later vermoord in Auschwitz. Ook de hoofdbewoner (Jacobus Breedveld) werd gearresteerd. Hij werd gevangengezet in Kamp Vught en na korte tijd wegens ziekte vrijgelaten.
Het tweede gaat over een oorlogskind dat in de hongerwinter kennelijk ondervoed was of dreigde te raken waardoor er een oproep werd gedaan voor warm eten. Deze oproep kwam van mejuffrouw Breedveld – van der Beek. Zij woonde ook op nummer 43.
Ook een verhaal uit mei 1967 is bijzonder. De eigenaar was zijn huis aan het verbouwen en vond in het plafond elf lege portemonnees. Onderzoek wees uit dat elf jaar daarvoor een 16-jarige bewoner was veroordeeld wegens het stelen van portemonnees en polshorloges uit het Sportfondsenbad.
 De straat op satellietfoto 2025. |
Piet van den Berg,
met dank aan Marion Claessens en Jasper Boelsma.
Eliza Dorusstraat 38 in de sneeuw januari 2026.
(Foto Boy Mosterdijk)
De bleekvelden buiten de Schoolpoort zijn op de Kaart Figuratief van circa 1675 beeldend weergegeven met lakens en kledingstukken die op de bleekvelden liggen uitgespreid.
Fragment van de kaart van de gebroeders Cruquius voor het Hoogheemraadschap Delfland uit 1712, met daar ingetekend de latere Eliza Dorusstraat.
Het gebleekte en gestreken goed gaat weer keurig in de 17e eeuwse linnenkast. Schilderij van Pieter de Hooch. (Collectie Rijksmuseum)
De blekerij van de weduwe Van Gaalen op de kaart van de eerste kadaster-opmeting omstreeks 1825. (Foto Erfgoed Delft, team Archeologie)
De bouwaanvrage van timmerman Harman Beijer en metselaar Jacob Vos bij de gemeente Hof van Delft voor de bouw van ‘eenige woningen’ in de Elisa Dorusstraat, 11 december 1891. (SAD-152, nr 1115)
De gerestaureerde eerste steen van het woningproject in de gevel tussen Eliza Dorusstraat 30 en 32.
(Foto van de auteur)
Het totale project van 44 woningen in de straat, na de bouw in 1892 opgemeten door het kadaster.
Delftsche Courant, 28 oktober 1911.
De Eliza Dorusstraat in 1925. Prentbriefkaart.
(Fotograaf onbekend)
De straat en omgeving op een kadasterkaart ten tijde van de annexatie van Hof van Delft door de Gemeente Delft in 1921.
Een kiekje in de straat, eind jaren ’60 van de vorige eeuw. (Fotograaf onbekend)
Nummer 38 verscholen achter een grote zonnebloem, 1973. (Foto uit een album van Openbare Werken.)
De feestelijkheden bij het honderdjarig bestaan van de Gemeente Hof van Delft in 1913, toen het einde van de gemeentelijke onafhankelijkheid al op de loer lag. (Prentbriefkaart, fotograaf onbekend)
Het verhaal van de opgepakte joodse onderduikers Mannes van der Veen en Lea Israels op de website Joods Monument.
Het Vrije Volk, 25 mei 1967.